نور در تالارهای نمایش48
دیوارها و سقف‌پوش تالارها49
مراکز جانبی موزه49
کتابخانه و مرکز اسناد50
انبار مخزن50
کارگاه50
آزمایشگاه50
چایخانه و تریا50
بخش اداری، فنی و تأسیسات51
تجهیزات فنی تأسیسات موزه51
سیستم تهویه51
آسانسور و بالابر51
فضاهای عمومی52
صحنه53
گالری‌ها55
پارکینگ‌ها56
2- تأسیسات مکانیکی58
استانداردها61
برنامه عملکردی و فیزیکی66
فصل ششم: سیر تکوین ایده وروند طراحی75
تصویر ماهواره ای از شهر ایلام جهت معرفی بهتر76
تصویر ماهواره ای از سایت77
تحلیل سایت77
روند تکوین حجم78
فصل هفتم: آلبوم نقشه ها و تصاویر مربوط81
منابع و ماخذ89
فصل اول
تعاریف و کلیات
تعریف موزه
تاکنون هیچ تعریفی تئوری جامعی برای این که مشخص کند موزه چگونه مکانی است ابراز نگردیده است ابتدا این بدان معنا نیست که هیچ‌گونه درک صحیحی از اینکه موزه چیست وجود نداشته باشد زیرا موزه‌هایی که ساخته شده‌اند و طرح‌هایی که به وسیله طراحان مختلف عرضه گشته‌اند هر کدام خودگویای این مطلب است که موزه بدون تعریف خاصی بتواند بطور جامع در مورد کلیه موزه‌ها صادق باشد می‌تواند بوجود آید و هر موزه‌ای شکل خاص خود را یافته و در دسترس عموم قرار گیرد.
تعریف لغوی موزه
این واژه که زبان لاتین و از کلمه موزن بوده و به معنی مجلس فرشتگان الهام فصل، مشتق شده است. توسط گیوم و در واژه نامه‌اش به نام، فرهنگ یونانی لاتین به عنوان مکان وقف شده به فرشتگان الهام فصل و مطالعه که در آن آدمی به مقوله‌های اصیل می‌پردازد تعریف گشته است.
تعریف موزه از فرهنگ لغت عمید: مجموعه آثار باستانی، عبارتی که آثار باستانی در آنجا نگهداری یا به معرض نمایش گزارده می‌شود. در یونان قدیم نام‌ محلی بوده که در آنجا به مطالعه صنایع و علوم می‌پرداختند و نیز نام تپه‌ای بوده در آتن که در آنجا عبادتگاه و محل مخصوص برای چندین تن از خداییان خود ساخته بودند.
تعریف اصطلاحی موزه
موزه محل غیرانتفاعی است که اهداف آموزشی داشته و به وسیله جمعی مشخص اداره می‌شود. از جمله وظایف اصلی هر موزه جمع‌آوری و نگهداری آثار است.
هدف اولیه از پیدایش موزه‌ها به مفهوم نوین و به روش شناخته شده امروزی ایجاد مکانهایی برای نگهداری اموال شخصی و یا ثروت‌های صرفاً ملی بوده است. اشتیاق به گردآوری اشیاء زیبا، گرانبها و کمیاب و یا صرفاً غریب امری است که ریشه در نهاد و سرشت آدمی داشته و دارد.
موزه‌ها به عنوان مؤسساتی در جوامع نوین وظیفه دارند اشیائی را که به لحاظ ارزش فرهنگی‌شان گرامی داشته می‌شوند را نگهداری نموده و تا سرحد امکان از ویرانی و زوال مصون بدارند.
موزه‌ها جمعی سازمان یافته‌اند که از گنجینه‌هایشان در جهت اهداف فرهنگی استفاده شود.
هدف نمایش
ایجاد تسهیل تماس مستقیم بین فرد و شیء است خواه فرد یک کودک دبستانی باشد یا یک بزرگسال و خواه شیء با علوم طبیعی و یا یک متنوع عرشه شده در تالار تاریخچه علوم و فنون با شهر و یا یک اثر هنری لذا باید در نظر داشت که:
اولاً: موزه وسیله نمایش اشیاء است نه اشیاء وسیله نمایش موزه.
ثانیاً: آنچه مسلم است موزه تنها وسیله ارتباطی عینی نیست بلکه هدف اساسی آن ابقاء تأثیر فرهنگی و هنری و ایجاد رابطه بصری از طریق برخورد مستقیم با اشیای دو بعدی به صورت رویاروی یک جهت با اشیاء سه بعدی از راه برخورد چند جهت است.
موزه در بینش اسلامی
در اینجاست بی‌مناسبت نیست که هر چند فشرده و با نگرشی الهی به موزه نگریسته و جایگاه و منزلت آن در جهان‌بینی اسلامی مورد مطالعه قرار دهیم بنابراین به قرآن روی آورده و شیوه برخورد آن را با حوادثتاریخی و آثار باقی‌مانده از پیشینیان بررسی نمائیم. مشاهده می‌کنیم که قرآن این کتاب همیشه جاوید و اموزنده سرگذشت اقوام و ملل گذشته را به تکرار بازگو نموده و از آثار برجای مانده‌شان که خود موزه است.
شورای بین‌المللی موزه‌ها (I. C. O. M)
طبق آخرین آمار که در اجلاس آیکوم در ملبورن اعلام شده در جهان و در حال حاضر حدود 50000 موزه مشغول فعالیت هستند. یعنی بطور میانگین در هر کشور حدود 330 موزه.
موزه‌های تاریخی
همه موزه‌هایی که مجموعه‌هایشان از دیدگاه تاریخی تشکیل و عرضه شده موزه تاریخی شمرده می‌شوند، و هدفشان اساساً ارائه مستند تسلسل زمانی به یک رشته رویداد با مجتمعی نمایانگر لحظه‌ای از یک لحظه متحول است مدرن‌ترین این موزه‌ها تمام تاریخی یک کشور، یک منطقه با یک شهر را همراه با تاریخی طبیعی یا جغرافیایی آن از زمان پیدایش آن تا عصر حاضر، و بدون نادیده انگاشتن دیدگاه‌های واقعی رشد، از قبیل دسترسی به زمین رشد شهری، نمایش می‌گذارند. علم و هنر را تلفیق می‌کنند.
موزه‌های علمی
موزه‌های علوم طبیعی موزه‌های علوم کاربردی و موزه‌های فنی در زمره موزه‌های علمی قرار دارند. وظیفه موزه‌های علمی این است که روحیه و ذهنیت علمی را به صورت سه بعدی منتقل کنند، تمایل طبیعی به دانش را برانگیزند، اطلاعاتی در مورد پژوهش‌ها و پیشرفت‌ها به هنر، به هر فردی احساس مشارکت در پیشرفت فنی را فصیلند و درک و قدردانی نسبت به حفظ محیط طبیعی از دیدگاه اقلیمی و تاریخی از تشویق کنند تا بینندگان را با سیر تحول طبیعت و بشریت آشنا سازند. همه این موزه‌های شیء واقعی را دائم از این که موجود طبیعی باشد، یا ماشین مصنوعی و یا مدل آن (بصورت اسلاید تمام پرده رنگی، ماکت یا نمونه متحرک) و با نمایش (یعنی تجربیات فیزیکی بازسازیهای کیهانی یا گردش‌های علمی) پیوند می‌دهند. هدفشان اساساً تعلیمی است، و فعالیت‌های آموزشی آنها بسیار مهم و به دور از تمرکز هستند بعضی از موزه‌ها نمایشگاه‌های قابل حمل و سوار کردن به راه می‌اندازند تا به مناطق دور افتاده و محروم از موهبات تکنولوژی خدمت برسانند. برخی دیگر مانند موزه کلکته، از موزه‌های سیار استفاده می‌کنند.
موزه‌های تخصصی
اگرچه همه موزه‌های تخصصی را می‌توان در طبقه‌بندی که دیدیم گنجاند. لیکن نقش تخصص بودنشان وسایل ویژه‌ای برای آنها پدید می‌آورد. بسیاری از این موزه‌ها از فعالیت‌های محدود اقتصادی حکایت می‌کنند و در این گونه موارد کم‌وبیش به صنعتی که در آنها مصور شده وابسته هستند موزه‌های دیگری به معرفی یک فعالیت هنری می‌پردازند (نظیر تئاتر، خیمه‌شب‌بازی، موسیقی، سینما).
موزه‌های منطقه‌ای
موزه‌های منطقه‌ای یا محلی، که به معرفی همه جنبه‌های (طبیعی، تاریخی، هنری) یک استان یا ولایت می‌پردازند و نظایر آنها را می‌توان در اروپا غربی یا شرقی، هند، مکزیک، شیلی، کانادا یافت. از حیث تعداد ارزش‌هایشان و اجرامیت هستند و در عین حال، اینها هم مربوط به جامعه‌ای هستند که از نظر فرهنگی همگی قابلیت جذب بازدید کننده را دارند.
از این رو نخستین مسئولیتشان ارائه بازتابی از این جامعه و ارزش فصلیدن سنن و روح خلاق آن است مسئولیت دومشان گشودن آن جامعه به روی جهان برونی است.
موزه‌های فضای آزاد
اشاره‌ای لازم است به موزه‌هایی که یک بنای مشخص و مختص نمایش، بلکه در محدوده یک باغ یا یک پارک مستقر شده‌اند. و اشیاء آنها را در هوای آزاد عرضه می‌گردند. این موزه به همه رشته‌های علوم متکی هستند ولی مسایل خاصی از حیث موزه‌شناسی و موزه نگاری مطرح می‌کنند در بین آنها به موزه مردم‌شناسی و موزه‌های علوم طبیعی، موزه‌های باستان‌شناسی، موزه های هنری و موزه‌های تاریخی و فنون برخوردیم، در این موزه‌ها اگرچه مدیریت، خدمات، و مخازن در ساختمانهای وسیعی مستقر هستند.
فصل دوم
بررسی نمونه های مشابه
موزه فرش ایران
این موزه در روز 22 بهمن سال 1356 افتتاح شد. طبقه همکف این موزه برای نمایش دائمی 150 قطعه فرش طبقه دوم آن برای برگزاری نمایشگاه‌های موردی و فصلی در نظر گرفته شده است. هدف از تشکیل این موزه را می ‌توان پژوهشی در سوابق تحصیلات و کیفیت تاریخی هنر و صنعت فرش خاصه فرش ایران دانست. این موزه شامل محصولاتی از قبیل گلیم می‌شود.
ویژگی‌ها
مجموعه موزه فرش ایران شامل باارزش‌ترین نمونه‌های قالی ایران از قرن نهم هجری تا دوره‌ معاصر است و از صنایع غنی تحقیق برای پژوهشگران و هنردوستان به شمار می‌آید. معمولاً حدود 135 تخته از شاهکارهای قالی ایران، بافت مراکز مهم قالی‌بافی مانند کاشان، کرمان، اصفهان، تبریز، خراسان، کردستان، و جز آنها در تالار طبقه همکف به معرض نمایش گذاشته می‌شود و در کتابخانه موزه حدود 3500 جلد کتاب به زبان‌های فارسی، عربی، فرانسه و انگلیسی و آلمانی در اختیار هند و به طور کلی و کتابهایی در زمینه مذهب، هنر و ادبیات ایران در کتابخانه موزه موجود است. در کنار کتابخانه کتاب‌فروشی موزه نیز مشغول بکار است. همچنین برای استفاده از بازدیدکنندگان موزه، فیلم‌ها و اسلایدهایی در زمینه قالی‌بافی و گلیم و هنرهای دستی ایران در سالن نمایش موزه به نمایش در می‌آید.
بعد از انقلاب با اشغال فرش‌های نفیس و موزه‌ای از کاخ‌های سعدآباد و نیز سازمان‌ها، ارگان‌ها و نهادها و جمع‌آوری مجموعه‌های جدید فعالیت موزه بیشتر بر نگهداری و مرمت فرش، برگزاری نمایشگاهها و پژوهش در زمینه سوابق تاریخی سیر تحول و ارتقای کیفیت فرش معطوف گشته است، این موزه شامل دو تالار برای نمایش قالی و گلیم- کتابخانه و بخش مرمت است و زیر نظر سازمان میراث فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اداره و تأمین است. انواع قالی‌ها با طرح‌های هندسی و ذهنی بافت عشایر قالی‌های مناطقی چون آذربایجان- کرمان- خراسان و کاشان کپی قالی‌های معروف چون پازیریک و شیخ صفی، قالی‌های کهن و قدیم‌ترین قالی موجود در ایران قالی سنگشو، همراه با مجموعه نفیس از فرشهای سایر کشورها و زیراندازهای دیگری چون گلیم، گبه، جاجیم و … هر بیننده‌ای را مجذوب خود می‌کند. ساختمان موزه فرش ایران با معماری ویژه و نمای بیرونی شبیه به دار قالی در ضلع شمال غربی پارک لاله بنا شده است.
موزه هنرهای معاصر ایران
این موزه در سال 1356 خورشیدی (1977 میلادی) به دستور محمدرضا پهلوی در ضلع غربی پارک لاله و در زمینی به مساحت 2000 مترمربع (به جز تندیس‌ها) بنا شد. این موزه شامل مهمترین و جامع‌ترین مجموعه از هنر غربی در قاره آسیا است.
معماری: معماری این موزه مجموعه‌ای است از سنت، مدرنیسم و مفاهیم فلسفی که به دست معمار ایرانی کامران دیبا طراحی شده است. هشتی، چهارسو و گذرگاه‌ها از جمله عناصر چشم‌نواز این مجموعه بدیع به شمار می‌رود. همچنین تأثیر یادگیری به معماری مجموعه واضعح است. هشت نگارخانه موزه که با اختلاف سطحی بی‌نظیر نسبت به هم بنا شده‌اند بیننده را در مسیری چرخشی گرداگرد فضای اصلی موزه می‌گردانند این مسیر به گونه‌ای طراحی شده است که انتهای هشتمین و آخرین نگارخانه به هشتی یا همان نگارخانه اول باز می‌گردد.
موزه وین

موزه وین یک موزه عمومی و شهری است که دارای نمایشگاه‌ها و بخش‌های متفاوت و متعددی است، در این موزه از تاریخ شهر تا هنر و فرهنگ‌ها مدرن از اولین روزهای تأسیس این موزه به نمایش در می‌آید.
موزه وین که تنها محل نگهداری آثار هنری می‌باشد بلکه تمامی مراحل شکل‌گیری این آثار از ابتدا تا انتها و یا مراحلی که این آثار طی می‌کند تا خلق شود و به موزه برسد را مورد بررسی قرار می‌دهد.
و موزه وین آثار هنری را در غالب همان محلی که خلق شده از نظر اجتماعی و فرهنگی بررسی می‌کند و تمامی آثار هنری را در بهترین موقعیت آب‌وهوایی و جوی نگهداری می‌کند تا هیچ صدمه‌ای نبیند و مدت سالم ماندن این آثار را طولانی‌تر می‌کند.
موزه آرمیتاژ
واقع بین پترزبورگ روسیه با 3 میلیون اثر هنری (که ابتدا همه بطور همزمان نمایش داده نمی شوند). یکی از بزرگترین موزه‌های جهان و از قدیمی‌ترین گالری‌های هنری و موزه‌های تاریخ و فرهنگ بشری در جهان شد.
مجموعه عظیم آرمیتاژ در شش بنا به نمایش گذاشته شده است. بنای اصلی قصر زمستانی نام دارد. موزه آرمیتاژ شعبه‌های بین‌المللی در استردام، لندن و لاس‌وگاس نیز دارد از جمله هنرمندانی که آثارشان نقاط قوت مجموعه هنر غرب در موزه آرمیتاژ هستند می‌توان به لئوناردو داوینچی، روینس، ون دایک، رامبراند، رودن، مونه، ، ون‌گوگ، گوگن و پیکالو اشاره کرد.
البته این موزه مجموعه آثار متعددی دارد که از جمله آنها می‌توان به نشان‌ها، البسه و جواهرات سلطنتی، مجموعه متنوعی را جواهرات ساخته فابوژه و بزرگترین کلکسیون موجود در جهان از طلای باستانی متعلق به اروپای شرقی و آسیای غربی اشاره کرد.
موزه بریتانیا
(به انگلیسی: British Museum) یکی از عظیم‌ترین و غنی‌ترین موزه‌های جهان است که بیش از ? میلیون گنجینه و آثار باستانی از بسیاری از فرهنگ‌ها، قوم‌ها و کشورهای جهان را از دوران پیش از تاریخ تا زمان حال را در خود جای داده است.
موزه بریتانیا در سال ???? میلادی و با مجموعه اهدایی از هانس سلون طبیعی‌دان انگلیسی، شامل دستنوشته‌ها، کتاب‌های قدیمی و آثار باستانی گردآوری شده از برخی مستعمرات وقت بریتانیا رسما تاسیس شد.
بازدید از موزه بریتانیا، مجانی است و پولی بابت بلیط و یا ورودیه دریافت نمی‌شود. اما در برخی نمایشگاه‌های ویژه، برای برخی از آثار ویژه و تخصصی که از دیگر موزه‌های معتبر جهان به امانت گرفته می‌شوند، بازدید به صورت مجانی نخواهد بود و پولی بابت بازدید از برخی نمایشگاه‌های موقتی که بصورت امانتی گردآوری شده‌اند، دریافت می‌شود.
نمایی بیرونی از درب اصلی
نمایی از دیوان کبیر در موزه بریتانیا که به نام دیوان ملکه الیزابت دوم
بخش‌های اصلی موزه بریتانیا عبارتند از:
* نقاشی و تصویر
* سکه و نشان
* آثار باستانی مصر
* آسیای غربی
* یونان و روم
* قرون وسطی ودوره‌های بعد
* هنر اسلامی
* آثار باستانی شرقی
* آثار پیش از تاریخ
* آثار قوم شناختی
نمایی از منشور حقوق بشر کوروش بزرگ که در “بخش ایران باستان” موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.
یک جلد از قدیمی‌ترین نسخه‌های موجود از کتاب قرآن که به خط کوفی نگاشته شده است. این کتاب هم‌اینک در “بخش هنر اسلامی” موزه بریتانیا قرار دارد.
تابوت‌های مومیایی خاندان سلطنتی مصر در “بخش مصر باستان” موزه بریتانیا قرار دارد.
“گالری نرید” موزه بریتانیا که مجسمه‌های زیبارویان یونان باستان در آن قرار دارد.
بخش خاورمیانه موزه بریتانیا شامل اشیای باستانی بسیار پرارزشی است که از کشورهای ایران، عراق، اسرائیل و دیگر کشورهای منطقه را شامل می‌شود. گفتنی است بیش از سیزده هزار شئی باستانی ایران در موزه بریتانیا قرار دارد. از آن جمله می‌توان به منشور حقوق بشر کوروش بزرگ اشاره کرد که در بخش خاورمیانه موزه بریتانیا قرار دارد.
موزه لوور
(به فرانسوی: Musée du Louvre) در شهر پاریس در کشور فرانسه واقع شده است. بیش از ??هزار اثر هنری در هشت بخش مختلف موزه لوور نگهداری می‌شود. موزه لوور یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های جهان است.
موزه لوور از سال ???? میلادی، تا امروزه به عنوان “موزه عمومی” فعال بوده است. تمرکز موزه? لوور روی هنر، تاریخ بشر و فرهنگ است و آثار بسیاری در این زمینه‌ها در این موزه جای گرفته‌اند که از آن جمله می‌توان به لوح حمورابی، تابلوی بانوی صخره‌ها و تابلوی مونالیزا اثر لئوناردو داوینچی اشاره کرد.
نمای مشهور به ریشلیو در شب
ساختمان این موزه قبل از انقلاب کبیر فرانسه یکی از کاخ‌های سلطنتی بود،که در آن آثار باارزش هنری نگهداری می‌شد(به عنوان موزه سلطنتی) پس از انقلاب کبیر،در سال ???? موزه و آثار موجود به مردم فرانسه اهدا شد و در سال ???? تبدیل به موزه ملی فرانسه شد.
در مجموعه‌های مختلف این موزه آثاری از دوران پیش از تاریخ تا کنون نگهداری می‌شود، می‌توان گفت معروف ترین آثار هنری و تاریخی جهان را در این موزه نگهداری می‌کنند.این محل قبل از تبدیل به موزه یکی از کاخ‌های سلطنتی فرانسه بود. در پشت این کاخ باغ زیبایی به نام باغ تویلری وجود دارد و رو به روی باغ نیز میدان کنکورد قرار‌ گرفته است. این مکان نزدیک خیابان معروف شانز الیزه است.
قسمت اندرون شرقی موزه لوور
تابلوی مونالیزا اثر لئوناردو داوینچی، شاخص‌ترین اثر هنری در موزه لوور
تصویری از دیوارهای هخامنشی در بخش “ایران باستان” در موزه لوور
فصل سوم:
مبانی نظری طرح
فرش ایران، نخست یک هنر است سپس یک صنعت
اکنون چندی است که بازار فرش دستباف ایران، مورد تهدید سخت و زشت قرار گرفته است. بدین معنا که فرشهای چینی با نقشهای ایرانی، به عنوان فرش اصیل ایرانی به فروش میرسند البته سخن اینجاست که این فرشها چگونه و از کدام گمرک و با کدام مدارک رسمی، وارد کشور شدهاند. پارهای از این فرشها، به عنوان “تعمیر” وارد کشور میشوند و سپس به بازار عرضه میگردند و پارهای نیز وسیلهی گروههای صاحب نفوذ از گمرکهای کشور وارد کشور میشوند متاسفانه به دلیل عدم اقدام برای ثبت مالکیت معنوی نقشهای اصیل فرشهای ایرانی، پاکستانی، چینی و …، به خود اجازه میدهند که از نقشهای اصیل ایران بهره گرفته و فرشهای تولیدی خود را به نام “ایرانی” در سطح جهان به فروش برسانند در حال حاضر بیش از 5 میلیون مترمربع فرش در ایران تولید میشود که از این میزان 70 درصد آن به کشورهای دیگر صادر و مابقی در کشور در بازارهای داخلی ارایه میشود هماکنون بیش از یک میلیون و 200 هزار بافنده فرش در ایران در این هنر و میراث[یادمانهای] فرهنگی فعال هستند که به صورت نیمه وقت و تماموقت مشغول فعالیت اند هم اکنون، بیش از پنج تا شش هزار طرح و نقش قالی، قالیچه و فرش در منطقه های گوناگون کشور شناسایی شده اند که میبایست دسته بندی شده و به نام منطقه های گوناگون کشور، به ثبت ملی برسند با وجود، بافت طرح های ایرانی در کشورهای دیگر، هنوز ایران رتبه نخست را در صادرات فرش دستباف در جهان دارد و از مجموع یک میلیارد و 300 میلیون دلار صادرات فرش جهان، افزون بر 400 میلیون دلار در اختیار ایران است در همین خصوص قائم مقام مرکز ملی فرش دستباف ایران میگوید: صادرات فرش دستباف ایران در هفت ماه گذشته 279 میلیون دلار بود.
مهدی کاتب اضافه میکند: تعهد امسال کشور برای صادرات فرش به کشورهای خارجی حدود 600 میلیون دلار است اما همهی این مسایل نمیتواند باعث آن شود که ما از حمایت از فرش دستبافت کشورمان دست برداریم و اجازه دهیم که حتا فرش دستبافت میهنمان از سوی فرشهای تقلیدی چینی مورد تهاجم قرار گیرند در این زمینه، وزیر صنعت، معدن و تجارت هم میگوید: فرش‌های چینی نمیتواند جایگزینی برای فرش ایرانی باشد “مهدی عضنفری” در پاسخ به این سوال که فرشهای چینی با نام فرش ایرانی وارد بازار میشود، می‌افزاید: فرشهای چینی هرگز نمیتوانند جایگاه فرش ایرانی را در جهان بگیرند. به گفته وی، برای معرفی فراگیر فرش ایرانی در بازارهای جهانی و بینالمللی، تبلیغات فرش ایرانی، افزایش مییابد.
این خوشخیالی‌ها و عدم پرداختن به ثبت ملی و جهانی طرحهای اصیل فرش ایرانی، دادن اجازه‌ی ورود به فرشهای دستبافت چینی به کشور و…، میتواند بر این هنر ماندگار ملت ایران که دارای دیرینه‌ی چندین هزار ساله است، زیان اساسی وارد کند فرش ایران ـ تنها یک صنعت و خرفه و محل درآمد برای بسیاری از مردم این سرزمین و درآمد ارزی در اثر صادرات آن به خارج از کشور نیست؛ فرش ایران، هنر بزرگ و کهن ملت ایران است که اسناد آن به چندین هزار سال پیش برمیگردد کهن‌ترین فرش باستانی بافته شده از ایران، فرشی در درههای سیبری یافت شده است که هماکنون در موزهی آرمیثاژ روسیه نگهداری میشود. همچنین یک مجموعه ادوات زیستی دوره هخامنشی در زمینه فرشبافی، کشف شده است کهن‌ترین فرش دستبافت ایران در زیر یخهای سیبری پیدا شده است که به نام فرش “پازیریک” معروف است و در موزهی آرمیتاژ روسیه نگهداری میشود همچنین همراه با یک مجموعهی مربوط به دوران هخامنشیان، وسایل فرشبافی نیز پیدا شده است
فرش های موزه ای
الف. فرش شکارگاه یا همان فرش وین
قالی شکارگاه یا وین فرشی است تمام ابریشم از ایران ِ اوائل قرن 16 میلادی که همانطور که از اسم ان بر می آید صحنه ی شکار را ترسیم می کند . طرح این فرش لچک ترنج است که ترنج آن یک ستاره و لچک هایش حاوی اشکال اژدهای چینی و سیمرغ است . در متن آن هم شکار چی ها سواره یا پیاده به شکار شیر ، یوزپلنگ، بزکوهی، مارال ، گورخر، گوزن و رویاه و… مشغولند.در حاشیه ی آن تکرار یک جفت فرشته است که در حال سرو غذا هستند. اندازه ی قالی 693 × 323 سانتی متر و با 20 رنگ بافته شده است.
ب. قالی جواهر نشان مملوک
این قالی بافت مصر با 12 رنگ و طرح هندسی که در مرکز آن یک ستاره هشت پر با پرهای آبی نقش شده است ، گویا در متن آن هم از الماس های ریزی در ترکیب با شکل های الماس مانند به کار رفته بوده است که بعدا الماس هایش به سرقت رفته اند. این فرش قرن شانزدهمی تمام ابریشم است
ج. قالی اوشاک
این قالی محصول قرن شانزده عثمانی و پشمی است

د. قالی سجاده ای
این قالی پشمی بسیار زیبای جانمازی بافت قرن16 عثمانی دارای طرح هایی ملحم از حیوانات به صورت خیلی پنهان است.

گلیم برجسته ایلام
زندگی عشیره‌ای و سنتی و پرورش دام برای تامین معیشت زندگی مردم منطقه ایلام، از دیر باز تاکنون موجبات استفاده از پشم و رشد و رونق صنایع دستی مرتبط با آن خصوصا قالی و گلیم ساده را فراهم آورده است. خانم بافنده‌ای به نام “سحر چلانگر” ساکن روستای زنجیره ( از توابع شهرستان سرابله استان ایلام ) در قسمتی از گلیم بافت خود، موفق به اجرای نقشی برجسته، با استفاده از گره قالی می شود.
در گلیم نقش برجسته ایلام، زمینه بافتبه صورت گلیم ساده (صوفی‌بافی )و نقش‌های برجسته آن حاصل گره کامل قالی (گره ترکی )است. در اصل، به دلیل کاربرد گرهقالی در اجرای آن‌ها، به صورت برجسته بر سطح گلیم به چشم می‌خورند.
گلیم نقش برجسته بیشتر کاربرد تزیینی داشته و طبعا روی دیوار نصب می‌شود و از این رو سبکی وزن یک امتیاز قابل توجه برای آن به شمار می‌آید. در گلیم نقش برجسته که طبق نقشه بافته می‌شود، زیبایی تلفیق هنر گلیم بافی با فرش بافی وهماهنگی رنگ و طرح و تقارن نقوش در بافت بر ارزش‌های هنری آن می‌افزاید. در این نوع بافته ، بایستی تعادل برقرار باشد. بدین معنی که، نیمه چپ و نیمه راست آن باید عینا مثل هم باشد. کیفیت و ثبات رنگ در گلیم نقش برجسته نیز اهمیت دارد. گلیم نقش برجسته با شسته شدن، رنگ پس نمی‌دهد.
گره ترکی قالی، دو تار از چله را در بر می‌گیرد در نتیجه بافت آن درشت‌تر و محکم‌تر می‌شود. گلیم برجسته ایلام به دلیل شیوه خاص در بافت اغلب به صورت تزیینی به کار می‌رود.
در یک تعریف کلی، گلیم دست‌بافی است که به عنوان زیرانداز، دیوار چادر عشایر، پرده، رختخواب پیچ، سجاده، خورجین، جوال، جل اسب، پشتی و سفره مورد استفاده قرار می‌گیرد.
استفاده از طرح‌های اصیل و بومی و، تراکم بالادر بافت از امتیازهای گلیم نقش برجسته ایلام نیز می‌باشد.
مراحل بافت
چله کشی
تعریف چله ( تار) : عبارت است از یک سری نخ‌های عمودی که به موازات هم روی سردار و زیردار (یا روی فندک و زیر دار) قرار می‌گیرند و در بیشتر موارد جنس آن از پنبه و در بعضی موارد از ابریشم و پشم است. عمل بافت قالی بر روی چله انجام می‌شود. تعداد تارهای چله بر اساس گره‌های نقشه مورد نظر مشخص می‌شود.

روش محاسبه تعداد تارهای مورد نیاز برای چله کشی
ابتدا خانه‌های بزرگ نقشه را می‌شماریم و در 10 ضرب کرده تا تعداد گره‌ها بدست آید ،سپس برای بدست آوردن تارها، گره‌ها را در 2 ضرب می‌کنیم تا تعداد تارهای مورد نیاز به دست آید.درضمن باتوجه به ابعاد فرش
برای هر طرف 2 الی 6 تا برای شیرازه در نظر گرفته می‌شود. برای آن‌که چله کشی به طور یک‌نواخت انجام
شود از هر طرف دار کمی فاصله می‌گذاریم سپس بر روی سردار یا فندک و زیردار 7 سانتی‌مترعلامت گذاری کرده سپس تعداد تارها را به طور مساوی در این فاصله‌ها (7 سانتی‌متر) چله کشی می‌نماییم، لازم به ذکر است،
در چله کشی هرچه ضخامت نخ چله‌ها بیشتر باشد، فرش درشت بافت‌تر و هر چه تار ظریف‌تر باشد، فرش
ریز بافت‌تر می‌باشد، معمولا در کارگاه‌های قالی‌بافی از چله‌های 9 تا 16 لا استفاده می‌شود ، چله کشی به دو روش ترکی و فارسی انجام می‌شود.
چله کشی ترکی
اولین مرحله بافت گلیم نقش برجسته، چله کشی و استقرار دارها بر روی دار است که تعداد تارها براساس تعداد خانه‌های نقشه مورد نظر تعیین می‌شود. چله کشی توسط دو نفر انجام می‌شود به این صورت که دار را در وضعیت افقی روی چهار قطعه چوب مکعب شکل، به ارتفاع تقریبی 25 سانتی‌متر از سطح زمین قرارداده و چله کشی را انجام می‌دهند. در ابتدا یک رشته طناب که در اصطلاح چله کشی زهوار نامیده می‌شود. به فاصله 30 سانتی‌متر به موازات زیردار بسته می‌شود ، سپس سرنخ پنبه‌ای که دارای ظرافت با ضخامت مورد نظر برای تار (چله) بوده و قبلا به صورت گلوله در‌آمده به منتهی الیه سمت راست یا چپ زیردار گره زده ‌می‌شود. آنگاه گلوله نخ را از پشت رشته طناب( زهوار) و از روی سردار به پشت آن می‌برند و از زیردار خارج می‌کنند ، با تکرار این عملیات و مخصوصا حرکت متناوب نخ چله از پشت و روی رشته طناب : نخ های تار به صورت یکی در میان قرار می‌گیرند.
چله کشی فارسی
نوعی چله کشی است که سریع‌تر انجام می‌شود و در وقت و مصرف چله صرفه جویی می‌گردد، برای شروع کار ابتدا اندازه دار و نقشه را کنترل می‌کنیم تا نقشه و در نتیجه فرش بزرگ‌تر از طول تارهای چله نشود. ابتدا دو نخ زهوار را در فاصله مناسبی به راست رو و چپ رو می‌بندیم، سپس نخ چله توپک شده را به چوب زیردار وصل می‌کنیم و از زیر زوار پایینی می‌گذاریم تا به روی زوار بالایی برسد.
نخ چله را به شکل ضرب‌در از روی زوار بالا رد می‌کنیم سپس همان نخ چله را از زیر فندک می‌گذرانیم، این عمل چله کشی انتهای نخ چله را به زیردار وصل می‌کنیم.
کوجی بستن
چوب کوجی را در قسمتی که نخ زهوار بالایی قرار گرفته بر روی یک سری کوجی راست رو و چپ رو، محکم می‌بندیم، سپس یک نخ (نخ نزله) را به دو طرف چوب کوجی وصل می‌کنیم، سپس یک گلوله نخ را که از جنس نخ چله است، به نخ نزله گره می‌زنیم و از پشت اولین تار زیر رد کرده و به روی چوب کوجی می‌آوریم و یک حلقه روی نخ نزله ایجاد می‌کنیم. این عمل را تا پایان چله‌ها یکی‌یکی بر روی تارهای زیری و نخ نزله انجام می‌دهیم . لازم به توضیح است که، در هنگام کوجی بستن یک تکه چوب کوچک در پشت چوب کوجی قرار دهیم تا عمل پودکشی راحت انجام شود، برای تنظیم نخ و جلوگیری از کجی کناره، بعد از بستن کوجی، چوب‌ها را هم برای زیر و رو کردن نخ‌ها جا می‌اندازیم.
زنجیره بافی
به منظور ثابت نگه‌داشتن چله و استحکام انتهای فرش می‌باشد. برای این‌کار ابتدا نخ چله را به اولین تار چله کشی شده گره می‌زنیم و بعد نخ را از پشت تارها تا آخر عبور داده و تارهای چله کشی شده را دوتا دوتا یا چهارتا چهارتا با قلاب گرفته و به صورت زنجیره می‌بافیم.
گلیم بافی
1 – به روش سوف: در این نوع گلیم بافی از دو نوع پود ضخیم یا نازک استفاده می‌کنیم. به این صورت که ابتدا پود ضخیم را به کمک سیخ از پایین زیگزاگ و از لای تارها عبور می‌دهیم و سپس پود نازک را از بالای زیگزاگ عبور می‌دهیم .تعداد رج‌های فوق از 10 تا 15 رج متفاوت است.
2- گلیم بافی به روش کرباس: در این نوع گلیم بافی که مخصوص دارهای کوجی‌دار می‌باشد فقط از یک نوع پود ضخیم که هم‌رنگ چله می‌باشد استفاده می‌شود، به این ‌صورت که به بالا بردن چوب هاف از روی چوب کوجی و فشاردادن تارها به وسیله دست نخ پود را از لا تارها رد می‌کنیم و سپس با پایین آمدن چوب هاف بر روی کوجی پود ضخیم را از لای تارها رد می‌کنیم در این صورت تارها و پودها حالت پیدا می‌کنند و با کوبیدن شبیه کرباس می‌شود.

گره زدن
عبارت است از : پیچیدن خامه به دور تار به صورتی که این گره تشکیل یک پرز را در فرش بدهد. روش‌های گره زدن عبارتند از فارسی و ترکی.
گره فارسی: مقداری از خامه مورد نی از را با قراردادن در بین انگشتان شست و اشاره به پشت تار زیر ببریم، سپس خامه را ازروی تار رو به پشت آن هدایت می کنیم و بعد خامه را از بین دو تار بیرون می‌کشیم که پس از پایین آوردن گره نخ اضافی را به وسیله چاقو کوتاه می‌کنیم.
گره ترکی: با کمک قلاب اولین تار را به جلو می‌کشیم و سر خامه را به وسیله انگشت شست و اشاره از پشت تار عبور داده و روی آن هدایت می‌کنیم، سپس با قلاب، تار بعدی را گرفته و به وسیله آن سر خامه را از بین دو تار به سمت بیرون می‌کشیم و یک گره ترکی به وجود می‌آوریم .

پودکشی در دارهای کوجی دار
ابتدا چوب هاف را از روی کوجی بالا برده تا فاصله زیگزاگ از دم کار زیاد و سپس چله‌ها را در فاصله بین کوجی و هاف با دست فشار داده و با دست دیگر پود ضخیم را از لای تارهای زیر و رو عبور داده و سپس با دفتین می‌کوبند.

در این روش سیخ را از فاصله بین دم کار و پایین زیگزاگ به آرامی عبور داده و سرپود را به قلاب سر سیخ حلقه کرده و سیخ را به عقب می‌کشیم، درنتیجه پود را از بین تار عبور می‌دهیم و سپس آن را به پایین آورده و با دفتین می‌کوبیم
روش‌های انجام پود کردن
1 – تخت بافت: در فرش‌های تخت بافت از یک پود استفاده می‌شود احتیاج به کوجی دارد و فاصله به اندازه قطر یک تار چله است.
2- نیم لول بافت: فاصله بین تارهای چله تقریبا نیم برابر نخ چله است، برای پودکشی از دو پود استفاده می‌شود و احتیاج به کوجی دارد.
3- لول بافت: در این روش تارها کاملا به هم چسبیده می‌باشد و برای پودکشی از دو پود استفاده می‌شود ، که در این بافت احتیاج به چوب کوجی نیست.
پرداخت اولیه (پیش کشی کردن)
این عمل که پس از پودگذاری انجام می‌شود،عبارت است از کشیدن پرزها به سمت جلو است تا بخش اضافی پرزها برای چیدن مشخص شود با این عمل گره محکم‌تر می‌شود و نقش و نگاره‌ها جلوه بیشتری می‌کند و قسمت انتهای گره‌ها در پشت فرش صاف و یکنواخت می‌شود.

شیرازه بافی
در هنگام چله کشی اضافه بر تعداد گره‌های نقشه 2 الی 6 تار در نظر گرفته می‌شود و بعد از بافت هر رج 3 الی 5 نخ رنگی را که معمولا به رنگ کناره فرش می‌باشد و دور این تارها می‌پیچانیم که این مجموعه شیرازه فرش را تشکیل می‌دهد .
انواع شیرازه
شیرازه بافی متصل: در این روش شیرازه‌بافی در هنگام بافت پیچیده می‌شود. معمولا در کارگاه‌های قالی بافی بیشتر از شیرازه بافی به شکل متصل استفاده می‌شود.
شیرازه بافی منفصل: در این روش شیرازه بافی را پس از اتمام کار بافت فرش انجام می‌دهند و به فرش وصل می‌کنند.
پایین کشی
عملی است که در حین بافت فرش انجام می‌گیرد و نیاز به مهارت زیادی دارد، در این روش چله‌ها به روش خاصی پایین کشیده می‌شود، ابتدا چله‌ها را به وسیله پیچ‌ها در دار فلزی یا گوه‌ها دارهای چوبی شل می‌کنیم، سپس قالی بافته شده را به صورتی که نظم چله‌ها به هم نخورد به وسلیه مهار و به سمت پایین می‌کشیم، که باعث می‌شود چله‌ها از پشت دار به روی دار منتقل می‌شود. مرحله تراز نمودن چله‌ها و فرش را انجام می‌دهیم، به نحوی که فاصله دم کار تا زیر دار حدود 10 سانتی‌متر باشد.
سپس عرض چله‌ها روی سردار را، یک بار دیگر کنترل می‌کنیم تا از پخش صحیح چله‌ها اطمینان حاصل کنیم، پس از انجام مراحل فوق شروع به سقت کردن چله به وسیله پیچ‌ها یا ( گوه‌ها ) می‌کنیم.
نقش ورنگ
طرح‌های گلیم برجسته اغلب ذهنی باف هستند همچنین از نقش‌ها و طرح‌هایی که با فرهنگ و باورهای منطقه عجین بوده مانند طرح‌های گلدانی، نقش‌های لچک ترنج، گل فرنگ، و هندسی، شکارگاهی، پرسپولیس، آیه‌ای، قوبا استفاده می‌شود.
ابزارها و لوازم مورد نیاز
انواع دار
1- دار افقی (دار زمینی یا دار خوابیده)
2- دار عمودی
دار افقی: ساده‌ترین و قدیمی‌ترین دستگاه قالی بافی است که به راحتی نصب می‌شود و بیشتر در ایلات
و عشایر مورد استفاده قرار می‌گیرد.،
دار عمودی: این دار به صورت عمودی نصب می‌شود و به چهار نوع تقسیم می‌شود.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

اجزا اصلی دار عبارتند از سر دار، زیر دار و راست روها که در دو طرف راست و چپ دار قرار می‌گیرد.
دار مورد استفاده در بافت گلیم برجسته ایلام دار عمودی و شبیه دار تبریزاست، به صورتی که تیر پایینی (زیردار) و درموارد هم تیر بالایی (سردار) قابلیت حرکتدارند و به وسیله پیچ ومهره تنظیممی‌شوند.
قلاب: این وسلیه از دسته، تیغه و قلاب تشکیل شده است. از قلاب، برای گرفتن تارها و از تیغه، برای بریدن پرزها استفاده می‌شود. از نکات مهم این است که قلاب را باید موازی چله‌ها نگاه داشت تا تیغه آن با چله‌ها تماس نداشته باشد و آن‌ها را پاره نکند.

قیچی: وسیله‌ای است فلزی که از دو قسمت دسته‌ها وتیغه‌ها تشکیل شده است و از آن برای چیدن اضافی سرریشه‌ها استفاده می‌شود واستفاده از آن نیاز به مهارت فراوان دارد، چون هرگونه بی دقتی در استفاده از آن باعث خراب شدن فرش می‌شود، همان قیچی خیاطی است که تیغه‌ای به قطر ارتفاع پرزها در یکی از لبه‌های آن لحیم می‌شود.

مواداولیه
1_الیاف طبیعی (پشم، پنبه، ابریشم)
مواد اولیه این نوع گلیم، نخ پشمی ونخ پنبه‌ای است که از نخ پنبه‌ای برای تار (چله) و از نخپشمی برای گره و پود استفاده می‌شود.
2_الیاف مصنوعی
نخ‌هایی هستند که در کارخانه‌ها به طریق مصنوعی، به وسیله مواد شیمیایی ساخته می‌شود و در بافت قالی‌های ماشینی استفاده می‌شوند.
مراحل رنگرزی
1_ابتدا پودر رنگزا به آب جوش اضافه می‌شود.
2_در مرحله بعد برای رسیدن به رنگ‌های مورد نظر پودرهای رنگی را با هم ترکیب کرده و هم می‌زنند.
3_سپس کلاف‌های پشمی را در محلول رنگی وارد می‌کنند.
4_پس از مدتی که کلاف‌ها درون ظرف باقی ماند، کلاف‌های پشمی را از دیگ‌های رنگرزی بیرون می‌آورند.
5_پس از شستشوی نهایی کلاف‌های پشمی رنگرزی شده را جهت خشک شدن آویزان می‌کنند.
به دلیل حاصل خیز بودن منطقه از نظر دامپروری و کشاورزی وبه دلیل بافت عشایری منطقه، مواد اولیه برای دستبافت‌ها از جمله گلیم‌بافی در خود منطقه تهیه می‌شود. که از نظر اقتصادی حایز اهمیت است.
ازعواملی که در ارتباط با بقای بافت گلیم نقش برجستهمی‌توان شمرد، نوع معیشت مردم است چرا که برای بیشتر زنان بافت گلیم ودریافت دستمزد آن علاوه بر کمک به گذران زندگی، در ایجاد خودباوری نیز موثراست…
در حال حاضر در ایلام، بافندگان بسیاری به بافت گلیم نقش برجسته مشغول هستند. به همین دلیل این صنایع برای گسترش غنای فرهنگی منطقه و جذب گردش‌گر و در نتیجه رونق اجتماعی و اقتصادی استان ایلام، نقش قابل توجهی دارد.
نگاهی گذراء به تاریخچه موزه و موزه داری در ایران و جهان


پاسخ دهید